علوم سیاسی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٥ - خلاصه مقالات

خلاصه مقالات



كارآيى فقه سياسى
سيدنورالدين شريعتمدار جزائرىاز ص ١٧ تا ٣٠

فقه شيعه از آغاز پيدايش دچار تقيه و سركوب بوده است و نتوانسته كارآيى خود را در زمينه هاى گوناگون اجتماعى نشان دهد. حال اين سوال مطرح است كه آيا فقه شيعه مى تواند تمام نيازهاى فردى, اجتماعى, عبادى, سياسى, اقتصادى, قضايى, روابط داخلى و خارجى در عصر كنونى را پاسخ گو باشد و يا اختصاص به مسائل فردى دارد؟
برخى از نوشتارها, بسيارى از مسائل حكومتى را امورى عقلانى و برنامه اى به حساب آورده و از مسائل فقهى و استنباطى خارج مى كنند; ليكن از تعريف علم فقه به دست مىآيد هر حكم عقلى كه مورد تإييد شرع قرار گيرد حكم شرع به حساب مىآيد; به عبارت ديگر, از آن جايى كه فقها عقل, عرف, بناى عقلا و عادات را از مبانى فقه قرار داده اند و با اعتماد بر اين گونه امور, حكم شرع را استنباط كرده اند, پس هر گونه حكم اجتماعى, سياسى كه از امور عقلانى و عقلايى باشد فقهى است.
علاوه بر حكم عقل و بناى عقلا و كتاب و سنت, فقها بر منابع ديگرى نيز تكيه دارند كه عبارتند از: مصلحت و مفسده دايمى, فطرت جاويد, موضوعات ثابت و متغير, قضاياى حقيقيه, حكم حكومتى, توسعه در هدف اجتهاد, اجتهاد پويا, نقش زمان و مكان در اجتهاد.

پيوند اخلاق و سياست در انديشه غزالى
سيدمحمدرضا احمدى طباطبائىاز ص ٣١ تا ٣٨

ابوحامد محمد غزالى از متفكران مسلمان در قرن پنجم هجرى است. يكى از ويژگى هاى ممتاز انديشه سياسى وى, آميختگى اخلاق و سياست است. او از دريچه مذهب و اخلاق به سياست مى نگرد; از اين رو سياست در نظر او علم قدرت و كسب قدرت نيست, بلكه وسيله اصلاح خلق و هدايت آنها به سوى سعادت دنيوى و اخروى است. آرا و انديشه هاى غزالى را مى توان در دو بخش خلافت و سلطنت مورد مطالعه و تحقيق قرار داد.

ويژگى هاى فقه سياسى شيعه
دكتر عليرضا صدرااز ص ٣٩ تا ٥٤

شيعه و شيعيان نيز همچون ساير مذاهب اسلامى قائل به وجود مكتب و شريعت به مثابه طرح و نقشه اى جامع و هادى, از جانب خداوند متعال بوده, كه در ضمن منابع اوليه اسلام, به ويژه قرآن و سنت به عنوان نخستين مبناى فقه سياسى, براى سامان دهى و راهبرد ملى امت وارد عرصه زندگى سياسى مسلمانان شده است.
گرايش فقهى سياسى شيعه در يك روند فزاينده از اوايل قرن دوم با حدود و ثغور مشخص رو به گسترش نهاد. اين گرايش در ظل توجهات قرآن ناطق يعنى ائمه هدى: و به خصوص امام باقر٧ و بالاخص امام صادق٧ پروردگى لازم و غناى كافى را يافته و با ويژگى هاى خاصى شكل گرفته است كه اين مقاله به آنها پرداخته است.

رفتار سياسى فقهاى دوره ميانه
دكتر يعقوبعلى برجىاز ص ٥٥ تا ٦٦

در مقاله حاضر نمونه هايى از ارتباط و همكارى فقيهان با حاكمان جور در قالب پذيرش نقابت و ولايت از جانب آنان مورد بحث قرار گرفته است. به نظر نگارنده اين همكارىها برپايه هاى نظرى و مبانى فقهى اين علما استوار بوده است. از امعان نظر در سخنان و آثار فقهى علماى اين دوره, روشن مى شود كه مبناى اصلى همكارى و پذيرش ولايت از حاكمان جائر, اصل ولايت فقيه بوده است.

حكومت در انديشه محقق حلى
روح الله شريعتىاز ص ٦٧ تا ٨٤

محقق حلى از فقهاى شيعه در قرن هفتم هجرى است. در انديشه سياسى وى, حكومت از ضروريات جامعه و ضامن سلامت آن محسوب مى شود و ريشه كنى اختلافات در جامعه به جز با وجود حاكم عادل محقق نمى گردد. وى تنها حكومت فردى را كه اعلم افراد به احكام الله باشد مشروع دانسته و صفات عدالت, ايمان و فقاهت را براى وى بر مى شمرد. او فقيه جامع الشرايط را ((من اليه الحكم بحق النيابه)) مى داند, يعنى حق نيابت وى از معصوم اقتضا دارد كه حكومت به وى واگذار شود.
وى پس از بيان وظايف متقابل حاكمان و مردم, به بحث درباره امر به معروف و نهى از منكر پرداخته است و آن را از دلايل وجوب پذيرش حكومت و ولايت بر شخص مى داند.

انديشه سياسى شهيد اول
سيد محمد رضا موسوياناز ص ٨٥ تا ١٠٤

شيخ شمس الدين محمد بن مكى عاملى معروف به شهيد اول از فقهاى بزرگ شيعه جبل عامل در عصر ايوبيان است. ترويج تشيع در محيطى ضد شيعى و برقرارى روابط با سربداران خراسان سبب زندانى شدن و شهادت وى شد.
شهيد اول با تكيه بر رابطه عقل و شرع و جايگاه عقلانيت در احكام شرعى به طرح آراى سياسى در حوزه فقه شيعه پرداخته و ضرورت و خاستگاه حكومت را از اين منظر مورد بررسى قرار داده است. از منظر ايشان, حكومت مطلوب, در حكومت پيامبر و امام معصوم و در عصر غيبت در ولايت فقيه واجد شرايط تجلى يافته و داراى اختيارات گسترده اى است. نقطه عطف انديشه وى در شرايط عزل حاكم و لزوم بر كنارى وى در شرايط خاص است. جايگاه مردم در عرصه قدرت سياسى و روابط متقابل فرد و دولت از ديگر مباحث مورد تإمل وى مى باشد.

ولايت فقيه از ديدگاه علامه مجلسى
ابوالفضل سلطانمحمدىاز ص ١٠٥ تا ١٢٠

در نوشتار حاضر ديدگاه هاى سياسى علامه محمد باقر مجلسى, درباره ((ولايت فقيه)) به عنوان مهم ترين موضوع و مسإله فقه سياسى شيعه مورد مطالعه و بررسى قرار گرفته است و نيز به مبانى نظرى, شرايط و صفات حاكم اسلامى و شوون ولايت فقيه در عصر غيبت پرداخته شده است.
اين مقاله در صدد است نظريه ((سلطنت مشروعه)) كه برخى از نويسندگان به مرحوم مجلسى نسبت داده اند را مورد نقد و چالش قرار دهد.


عقل گرايى و نقل گرايى در فقه سياسى شيعه
سيدمحسن آل غفوراز ص ١٢١ تا ١٣٨

پيدايى گرايش هاى نقلى و عقلى در ميان مسلمانان ناشى از توجه خاص هركدام به برخى از آيات بود كه اين آيات, برخى مويد عقل هستند و بعضى مويد تعبد. اين اختلاف نگرش به قرآن, سبب شكل گيرى دو مكتب معتزله و اشاعره در اهل سنت و دو گرايش اصوليون (عقل گرايان) و اخباريان (نقل گرايان) در شيعه شد كه خود زمينه بسيارى از منازعات مذهبى, اجتماعى و حتى سياسى را فراهم ساخت.
فرآيند تطور نگرش عقل گرا در مذهب اماميه از قرن چهارم و از حوزه بغداد آغاز شد و با غلبه بر مكتب قم و رى, سيطره علمى و عقيدتى خود را تا قرن يازدهم استمرار بخشيد; اما تحولات علمى و سياسى در اين دوره, سبب احياى انديشه اخبارىگرى در جوامع علمى شيعه شد, به طورى كه در قرن دوازدهم در اكثر جوامع علمى ايران, عراق و بحرين, گرايش اخبارىگرى غلبه يافت; ظهور علامه وحيد بهبهانى و اقدامات علمى و عملى گسترده او, و نيز تلاش هاى شيخ مرتضى انصارى سبب افول اين جريان شد.

نظام سياسى و دولت در اسلام(١)
(سيماى عمومى نظام سياسى و دولت در اسلام)
دكتر داود فيرحىاز ص ١٣٩ تا ١٦٤

دولت در جامعه اسلامى, همانند ديگر جوامع بشرى, نه تنها بيانگر وجود مجموعه اى از نهادهاست, بلكه حاكى از وجود نگرش ها و شيوه هاى خاصى از اعمال و رفتار است كه مدنيت اسلامى خوانده مى شود; اما فهم كامل شكل و ساخت دولت عمدتا نيازمند درك نظريه هاى كلانى است كه هدف آنها تعريف, توصيف و توضيح واقعيت دولت است. هر يك از آنها طرحى هستند كه ماهيت دولت را در جهان اسلام معنا مى كنند و احتمالا نيز طريقى براى عمل تجويز مى كنند.
در اين راستا مجموعه اى به نگارش در آمده كه به شناخت, مقايسه و سنجش نظريه هاى مختلف دولت در اسلام, با توجه به الگوى ((تحليل سيستمى)) مى پردازد, كه بخش نخست آن, به سيماى عمومى و مختصات كلى نظام سياسى در اسلام اختصاص يافته است.

مبانى اقتدار در فرهنگ سياسى ايران
(از تإسيس قاجاريه تا اواسط دوره ناصرى)
رحيم رئوفتاز ص ١٦٥ تا ١٨٤

پژوهش حاضر به مطالعه و بررسى جامعه ايران در دوران نخست حكومت قاجار اختصاص دارد. مهم ترين ويژگى دوره مذكور اين است كه هنوز زير ساخت هاى سياسى و اجتماعى سنتى, تا حد زيادى دست نخورده مانده و فرهنگ جامعه تحت تإثير فرهنگ و تمدن غرب قرار نگرفته است. طبعا رفتار سياسى برآمده از آن از هماهنگى و سنخيت بالايى با پيشينه تاريخى ايران برخوردار بوده است. در اين برهه تاريخى, مبانى اقتدار در فرهنگ سياسى ايران به لحاظ نظرى به دو دسته دينى و سنتى تقسيم مى شود كه در مقاله حاضر مورد بررسى قرار گرفته است.

ولايت فقيه از ديدگاه سيد عبدالحسين لارى
على اخترشهراز ص ١٨٥ تا ١٩٦

نظريه ولايت فقيه مهم ترين دستاورد انديشه سياسى مكتب شيعه است كه در عصر غيبت, فقها درباره آن نظريه پردازى كرده اند. آيه الله سيدعبدالحسين لارى در ضمن حاشيه اى بر مكاسب شيخ انصارى, رساله ((ولايه الفقيه)) را نگاشته و در آن به بحث درباره ولايت فقيه پرداخته است.
سيد لارى معتقد است فقيه علاوه بر ولايت و قدرت تصرف عمومى, داراى مناصب متعددى است كه همه آنها, ريشه در مناصب ائمه: دارند. مهم ترين مناصب فقيه از نظر سيد عبارتند از: دخالت در امور حسبيه, حق اجتهاد و استنباط احكام الهى در زمينه افعال مكلفان, منصب قضا, رياست, خلافت و حكومت بر مردم.

چيستى و هستى جامعه از ديدگاه استاد مطهرى
حميد پارسانيااز ص ١٩٧ تا ٢٢٠

مقاله حاضر با تكيه بر آثار آيه الله مطهرى, به دنبال پاسخ به پرسش از چيستى و هستى جامعه است. در اين راستا, ضمن گزارش پاسخ هاى انديشمندان اسلامى به سوال فوق, استدلال آنها را در تعامل با نظريه آيه الله مطهرى قرار داده و به نقد و ارزيابى آنها پرداخته و معتقد است گر چه دليل عقلى مطهرى بر وجود جامعه در معرض اشكال است, ولى استدلال وى درباره امكان تحقق جامعه داراى استحكام لازم است و نيز دلايل نقلى وى از حد ظهور آيات فراتر نمى رود و در حكم نص نيست.

نظام شورايى از منظر آيه الله طالقانى
على شيرخانى از ص ٢٢١ تا ٢٤٢

شناخت عميق طالقانى از استبداد باعث شد كه ايشان در سير تكاملى نظريه حكومتى خود, مدل شوراها را به منظور تإمين حقوق مردم و مشاركت سياسى آنها ارائه دهد. مبانى دينى مدل ايشان در شوراها ـ اعم از شوراى روستاها, استان ها و مجلس شوراى اسلامى ـ آيات قرآن و سيره نبوى و علوى است كه به مردم حق مى دهد با حضور در شوراها به اهداف متعالى انسانى و اجتماعى برسند.
طالقانى در مقايسه ميان مدل شوراها و مدل پارلمان, معتقد است در پارلمان حكومت به دست گروه هاى قدرتمند است, در حالى كه شوراها حضور عامه مردم و مشاركت آنان در قدرت سياسى را تضمين مى كند.

تحولات نظرىفقه سياسى شيعه ازمشروطيت تاانقلاب اسلامى
عباس حيدرى بهنوئيهاز ص ٢٤٣ تا ٢٥٤

از دوره مشروطيت به بعد شاهد غلبه گفتمان جديدى در فقه سياسى شيعه يعنى ((تعطيل نبودن حكومت در عصر غيبت)) و به تبع آن, كنار رفتن گفتمان ((تعطيلى حكومت در عصر غيبت)) هستيم. اين تحول گفتمانى در فقه سياسى در پى شكل گيرى اجتهاد جديدى در فقه شيعه مطرح شد و بر عرصه علمى شيعه تسلط يافت. عوامل عمده شكل گيرى آن را مى توان بسط تحقيقات اصولى, تإثير مكتب ملاصدرا, افزايش نفوذ اجتماعى فقها و ناكار آمد دانستن نظام استبدادى از سوى فقها, دانست.